Blisko rok po bezprecedensowej awarii, która 28 kwietnia 2025 roku pozbawiła prądu 55 milionów ludzi na Półwyspie Iberyjskim, eksperci opublikowali raport końcowy. Dokument, nad którym pracowało 49 specjalistów z całej Europy (w tym przedstawiciele Polskich Sieci Elektroenergetycznych), wskazuje na przyczyny techniczne, które mogą stać się wyzwaniem dla każdego nowoczesnego systemu elektroenergetycznego.
Końcowy raport o blackoucie na Półwyspie Iberyjskim zawiera także opis przebiegu przywracania normalnej pracy systemu oraz rekomendacje działań, które pozwolą ograniczyć ryzyko wystąpienia podobnych awarii w przyszłości. Są one zbieżne z rekomendacjami tzw. pakietu antyblackoutowego, przygotowanego w Polsce przez Polskie Sieci Elektroenergetyczne we współpracy z Ministerstwem Energii.
Nowy mechanizm awarii: Problemy z napięciem, a nie brak mocy w sieci
Awaria wystąpiła 28 kwietnia 2025 r. i objęła Hiszpanię, Portugalię oraz niewielki obszar Francji. Był to największy blackout w Europie od 20 lat i pierwszy spowodowany przez problemy napięciowe. Raport na ten temat został przygotowany przez panel ekspertów złożony z przedstawicieli operatorów systemów przesyłowych (OSP) z całej Europy, reprezentujących ich stowarzyszenia ENTSO-E, unijnej Agencję Współpracy Organów Regulacyjnych (ACER) oraz krajowych urzędów regulacyjnych (w Polsce jest nim Urząd Regulacji Energetyki). Przez prawie rok szczegółowo badali oni dostępne dane pomiarowe, przebieg awarii i proces przywracania systemu do normalnej pracy.
Według ustaleń panelu eksperckiego awaria nie była skutkiem pojedynczego zdarzenia, lecz serii wspóldziałających czynników, które doprowadziły do niekontrolowanego wzrostu napięcia w sieci, co z kolei spowodowało automatyczne odłączanie kolejnych elementów tworzących system, a w efekcie do jego załamania.
Kluczowe czynniki wskazane w raporcie:
- Gwałtowny wzrost napięcia: Seria oscylacji i nagłych skoków napięcia w południowej Hiszpanii doprowadziła do automatycznego odłączenia jednostek wytwórczych.
- Brak elastyczności OZE: Instalacje fotowoltaiczne pracowały ze sztywnym współczynnikiem mocy (fixed power factor), co uniemożliwiło im elastyczne wsparcie regulacji napięcia w krytycznym momencie.
- Masowe odłączenia mikroinstalacji: Inwertery w małych instalacjach prosumenckich, reagując na przepięcia, odłączały się kaskadowo, gwałtownie zwiększając zapotrzebowanie netto, któremu system przesyłowy nie był w stanie sprostać.
- Niedostateczna koordynacja: Raport punktuje luki w monitorowaniu parametrów sieci w czasie rzeczywistym oraz niewykorzystanie dostępnych zasobów (np. dławików), które mogłyby stłumić wzrost napięcia, gdyby zostały aktywowane szybciej.
Eksperci zarekomendowali szereg działań, które powinni podjąć operatorzy, urzędy regulacyjne i wytwórcy, by ograniczyć ryzyko wystąpienia podobnych awarii w przyszłości. Są wśród nich m.in. nowe wymagania dotyczące zarządzania napięciami przez urządzenia przyłączone do systemu czy udoskonalanie planów obrony i odbudowy systemu. Pełny raport jest dostępny na stronie ENTSO-E.
Krótko po awarii na Półwyspie Iberyjskim PSE wraz z Ministerstwem Energii przygotowały zestaw rekomendacji, przedstawionych Komitetowi Ekonomicznemu Rady Ministrów jako pakiet antyblackoutowy. Są one zbieżne z rekomendacjami zawarte w raporcie ENTSO-E, a także szereg innych rozwiązań. Najważniejszy element pakietu to dążenie do pełnej obserwowalności warunków pracy systemu dzięki uzyskaniu danych pomiarowych z każdego puntu sieci w trybie on-line. Operatorzy sieciowi muszą także uzyskać zdolności do zarządzania wszystkimi zasobami wpływającymi na pracę sieci – dotychczas wystarczało zarządzać kilkunastoma kluczowymi elektrowniami, dziś system tysiące rozproszonych źródeł i ponad milion prosumentów. Zawodowi uczestnicy rynku energii muszą informować operatorów sieciowych o swoich planach pracy oraz dostosowywać poziom generacji do zawartych kontraktów. Jeśli nie ma zbytu na energię, powinny ograniczyć produkcję, informując o tym operatorów systemów elektroenergetycznych. Wspieramy także reformę procesu przyłączeniowego. Niedawno Sejm przyjął aktualizację ustawy Prawo energetyczne w tej sprawie.
Kluczowe rekomendacje, które PSE i inne europejskie OSD zamierzają wdrożyć, aby uniknąć podobnych scenariuszy:
- Rewizja procedur operacyjnych: Konieczne jest dostosowanie przepisów tak, aby źródła odnawialne (oparte na energoelektronice) aktywnie uczestniczyły w regulacji napięcia, a nie były tylko „pasywnymi” dostawcami mocy.
- Automatyzacja i monitoring: Systemy muszą dysponować narzędziami do dynamicznej kontroli napięcia, zdolnymi reagować w milisekundach, a nie minutach.
- Standardy dla inwerterów: Analiza wykazała, że ustawienia zabezpieczeń nadnapięciowych w falownikach wymagają ujednolicenia, aby zapobiec ich jednoczesnemu, masowemu wypadaniu z sieci.
Kluczowym elementem pakietu antyblackoutowego są także dodatkowe wymagania wobec urządzeń elektrotechnicznych w aspekcie cyberbezpieczeństwa, w tym konieczność certyfikacji i objęcia ich nadzorem wyspecjalizowanych służb. Jak może się skończyć brak dbałości o cyberbezpieczeństwo pokazały ataki hakerskie z końca grudnia 2025 r., których skutki niektóre instalacje nadal odczuwają.
Część z tych zaleceń jest już wdrażana przez Polskie Sieci Elektroenergetyczne, np. wspomniana reforma przyłączeń czy osiągnięcie pełnej zdolności operacyjnej przez Narodowe Centrum Analiz Energetycznych. Trwają także analizy dotyczące nowych usług systemowych związanych z zapewnieniem odpowiednich parametrów pracy sieci, a PSE zapowiedziały, że jeszcze w tym roku przedstawi mapę drogową rynku energii, która będzie uwzględniać ten element.
Więcej o pakiecie antyblackoutowym można znaleźć w prezentacji na stronie PSE.
Źródła: PSE, ENTSO-E.
