Artykuł Domowa automatyka pochodzi z serwisu Elektryka Prąd Nie Tyka - instalacje elektryczne w praktyce.

Każdy z początkujących elektryków spotka się prędzej czy później na swojej drodze z łącznikami schodowymi i krzyżowymi. Na pierwszy rzut oka mogą wydawać się skomplikowane do podłączenia. A jak jeszcze okaże się, że mamy do czynienia z łącznikami podwójnymi schodowymi oraz podwójnymi krzyżowymi to przerażenie może sięgnąć zenitu

Jak to zazwyczaj w życiu bywa trudności związane z podłączeniem mogą po prostu wynikać z braku wiedzy na temat zasady działania tego typu osprzętu. A już na etapie planowania/projektowania instalacji musimy wiedzieć gdzie dany typ łącznika możemy użyć, a gdzie musimy. Związane jest to z odpowiednim okablowaniem instalacji. Dlatego przed przystąpieniem do prac warto przemyśleć sobie całą instalację, przynajmniej z grubsza – poprawki zawsze będą.

Zacznijmy od definicji

Łącznik schodowy – jest to łącznik, który montuje się zawsze w parach. Przełączenie któregokolwiek łącznika z pary powoduje zmianę stanu obwodu na przeciwny (załączony/wyłączony). Zastosowanie:

• załączanie oświetlenia na schodach (zapalamy światło jednym łącznikiem z pary po wejściu na górę gasimy drugim)
• załączanie oświetlenia na długich korytarzach (na początku korytarza zapalamy/na końcu gasimy)
• załączanie oświetlenia na szlakach komunikacyjnych (zapalamy światło „przed sobą”, a gasimy „za sobą”)

Warianty połączeniowe łączników schodowych, czyli jak podłączyć łącznik

Wariant nr 1 (rys. 3) pokazuje nam najbardziej klasyczne połączenie dwóch pojedynczych łączników schodowych. Obwód zasilania przychodzi do puszki nr 1 przewodem YDY 3×1,5mm2. W puszce przewód fazowy (L) podłączamy bezpośrednio pod łącznik schodowy początkowy (w naszym przypadku pod zacisk L) (rys. 4) przewody neutralny (N) i ochronny (PE) łączymy w puszce (oczywiście za pomocą złączek instalacyjnych np. WAGO) z przewodem YDY 4×1,5mm2 biegnącym do puszki nr 2. Dwa pozostałe przewody podpinamy bezpośrednio pod łącznik schodowy początkowy pod zacisk nr 1 (lewy) i zacisk nr 2 (prawy) (rys. 4).

W puszce nr 2 przewody, które wcześniej podpięliśmy w puszce nr 1, podłączamy analogicznie do łącznika schodowego końcowego, czyli pod zacisk nr 1 (lewy) i zacisk nr 2 (prawy). N i PE podłączamy pod kabel YDY 3×1,5 biegnący do lampy oświetleniowej. Pod zacisk L łącznika schodowego końcowego podpinamy przewód fazowy z przewodu biegnącego do lampy. Jest to najbardziej klasycznie rozwiązanie z uwagi na doprowadzenia przewodu zasilającego obwód do puszki nr 1, zaś przewodu zasilającego lampę – do puszki nr 2.

Wariant nr 2 (rys. 5) pokazuje podłączenie przewodu zasilającego lampę do tej samej puszki, do której jest doprowadzone zasilanie obwodu. Jak widzicie w tym wypadku połączenie pomiędzy dwoma łącznikami schodowymi pozwala na użycie przewodu YDY 3×1,5mm2. Przy tym wariancie już byśmy nie mogli podłączyć lampy do puszki nr 2 z uwagi na brak przewodów L i PE. Warto jednak zapamiętać, że taka opcja istnieje na wypadek „drobnych” poprawek związanych z instalacjami, o których wspominałem na wstępie artykułu.

Jeżeli chodzi o Wariant nr 3 (rys. 6) to widzicie, że dwa łączniki schodowe można połączyć nawet przewodem YDY 2×1,5mm2. Ale tutaj bardzo istotne jest aby zasilania doprowadzone do puszki nr 1 i 2 były z tego samego obwodu (podłączone pod te same zabezpieczenie w rozdzielnicy). Taką opcję połączenia chciałem Wam tylko pokazać. Generalnie jej nie polecam. Najlepiej stosować Wariant klasyczny czyli nr 1.

Wariant nr 4 (rys. 7) pokazuje podłączenie punktów oświetleniowych zarówno do puszki nr 1 jak i do puszki nr 2. Z takim rozwiązaniem spotkałem się na klatce schodowej, gdzie lampki podświetlające podstopnie przy wejściu na schody znajdowały się na lewej ścianie (z prawej strony była ażurowa poręcz), a kiedy schody na półpiętrze zawracały o 180 stopni znajdowały się na ścianie po prawej stronie. W związku z tym o wiele łatwiej było zasilanie do punktów oświetleniowych poprowadzić niezależnie z każdej puszki.

Łączniki schodowe podwójne

Łączniki schodowe podwójne pozwalają nam zoptymalizować miejsce montażu łączników (w obrębie jednej puszki mamy dwa niezależne łączniki schodowe). Zasada działania jest oczywiście taka sama – podłączamy je analogicznie do łączników schodowych pojedynczych. Widok od frontu (rys. 8) pokazuje nam, że jest to łącznik dwuprzyciskowy. Rysunek nr 9 pokazuje nam widok od tyłu łącznika, na którym wyraźnie widać dwa niezależne tory łączeniowe.

Jak można łatwo zauważyć na rysunku 10 zastosowanie łączników schodowych podwójnych przy „klasycznym” połączeniu, czyli zasilanie przy łączniku początkowym, a lampa przy łączniku końcowym, wymaga użycia 6 żył. Zatem tutaj już musimy pamiętać o położeniu co najmniej dwóch przewodów YDY 3×1,5mm2. A że od przybytku głowa nie boli, rekomendowałbym położenie dwóch przewodów YDY 4×1,5mm2. Dwie żyły w zapasie zawsze się mogą do czegoś przydać.

Łącznik krzyżowy

Łącznik krzyżowy wstawiany pomiędzy dwa skrajne łączniki schodowe. Możemy wstawić jeden lub więcej w zależności od potrzeby. Pozwala nam na sterowanie obwodem oświetleniowym z kolejnych dodatkowych miejsc.
Przykładowe zastosowanie: rozbudowanie instalacji z użyciem łączników schodowych.

Jak podłączyć łącznik krzyżowy? Warianty połączeń

Z definicji łącznika krzyżowego wiecie już, że stosujemy je pomiędzy dwa łączniki schodowe. Wariant nr 1 (rys. 13) pokazuje najbardziej klasyczny schemat połączeniowy łącznika krzyżowego. Przewody wychodzące z łącznika schodowego początkowego trafiają kolejno na zaciski wejściowe łącznika krzyżowego, po czym z zacisków wyjściowych trafiają kolejno na zaciski wejściowe łącznika schodowego końcowego. I tak połączone łączniki pozwalają nam sterować zapalaniem jednego żyrandola, np. z poziomu trzech kondygnacji – w przypadku gdy na każdej z kondygnacji zamontujemy po jednym z łączników z wyżej omawianego schematu połączeniowego.

Na rysunku nr 14 widzimy tylną elewację łącznika krzyżowego. U góry widzimy zaciski wejściowe, dół pokazuje nam zaciski wyjściowe.

Należy też wspomnieć, że takich łączników krzyżowych możemy wstawić ile chcemy. Oczywiście w zależności od tego z ilu punktów chcemy dany obwód oświetleniowy załączać. Wariant nr 2 (rys. 15) pokazuje nam połączony schemat złożony z 2 łączników schodowych oraz 2 łączników krzyżowych. Tak jak w przypadku wariantu nr 1 pomiędzy łącznikiem schodowym a krzyżowym w wyżej omawianych wariantach musimy zastosować przewody YDY 4×1,5mm2.

Łączniki krzyżowe podwójne

Istota stosowania łączników krzyżowych podwójnych jest analogiczna do łączników schodowych podwójnych czyli optymalizacja miejsca montażu. Wariant nr 3 (rys. 16) pokazuje nam schemat połączeniowy z wykorzystaniem łączników podwójnych schodowych oraz krzyżowych.

Podsumowanie

W tym artykule chciałem Wam przede wszystkim zwrócić uwagę na możliwe warianty połączeniowe stosowane w przypadku łączników krzyżowych i schodowych. Istotne jest również użycie przewodów z odpowiednią ilością żył w celu spięcia takowych łączników. To wszystko  sprowadza się do jednego: przystępując do wykonywania instalacji elektrycznych warto jest wcześniej mieć wszystko przemyślane, a co tym idzie mieć projekt instalacji elektrycznej.

Jeżeli miałbym Wam zasugerować wybór któregoś z wariantów połączeniowych to zarówno w przypadku łączników schodowych jak i krzyżowych byłby to wariant nr 1. Do niektórych łączników dołączane są schematy połączeniowe rekomendowane przez producenta osprzętu i są to właśnie warianty nr 1.

Artykuł Montaż łącznika schodowego i krzyżowego. Przykładowe schematy połączeń pochodzi z serwisu Elektryka Prąd Nie Tyka - instalacje elektryczne w praktyce.

Zanim przejdziemy do aspektów technicznych związanych z montażem tego rodzaju osprzętu warto się zatrzymać na chwilę na samym nazewnictwie. Na pewno każdy z nas słyszał określenia „włącznik”, „wyłącznik”, „łącznik” czy najbardziej potoczne określenie „pstryczek”. Które jest poprawne? Otóż jeżeli chodzi o tematykę naszego artykułu czyli montaż osprzętu instalacyjnego używajmy określenia „łączniki”. Takie nazewnictwo również jest używane przez producentów osprzętu elektroinstalacyjnego i tego się trzymajmy.

Co to jest łącznik?

Z definicji łącznik instalacyjny jest aparatem dzięki któremu możemy załączać oraz wyłączać prądy robocze w instalacjach niskiego napięcia. Główne zastosowanie to załączanie oświetlenia oraz innych odbiorników energii elektrycznej, których maksymalny prąd znamionowy kształtuje się w zakresie do 10A (maksymalne obciążenie styków łącznika), a wartość napięcia znamionowego  do 250V, czyli np. wentylatorów, żaluzji, napędów bram garażowych itp.

Podział łączników ze względu na rodzaj instalacji

W obrębie łączników instalacyjnych wyróżniamy łączniki montowane w puszkach instalacyjnych czyli podtynkowe oraz łączniki montowane bezpośrednio np. na ścianach czyli natynkowe (Rys. 1).

Zasada działania oczywiście pozostaje bez zmian. Różnica dotyczy budowy a co za tym idzie sposobu montażu samego łącznika. Instalacje natynkowe w obecnych czasach stosowane są głównie w rozwiązaniach przemysłowych.

Podział łączników ze względu na miejsce montażu

W przypadku tego kryterium podziału należy wspomnieć o stosowaniu odpowiedniego osprzętu instalacyjnego w zależności od przeznaczenia pomieszczenia w którym zostanie on docelowo zamontowany. O tym jaki osprzęt gdzie stosujemy mówią normy budowlane np. PN-HD 60364-7-701:2010. Oczywiście chodzi tutaj o aspekt bezpieczeństwa oraz wygody użytkowania.

Osprzęt bryzgoszczelny (Rys. 2), bo o nim właśnie jest mowa, charakteryzuje się dodatkowymi zabezpieczeniami takimi jak dławnice gumowe, chroniącymi przed dostaniem się wilgoci do wnętrza łącznika. Parametrem, który określa stopień szczelności osprzętu jest IP (International Protection). Najbardziej rozpowszechnione łączniki bryzgoszczelne mają klasę szczelności IP44. Dostępne są również łączniki IP65/66.

Podział łączników ze względu na funkcjonalność

Na rysunku nr 3 widzimy łączniki jeszcze nie zamontowane w puszkach instalacyjnych. Na pozór od frontu wyglądają identycznie, aczkolwiek każdy z nich realizuje inną funkcjonalność łączeniową, a co za tym idzie używany jest do innego celu. Faktyczne różnice ukazuje nam dopiero zdjęcie nr 4, na którym już widzimy różne oznaczenia oraz schematy połączeniowe indywidualne dla każdego z łączników.

Łącznik jednobiegunowy

Najbardziej klasyczny z łączników składa się z pojedynczego przycisku za pomocą którego łączymy pojedynczy obwód prądowy. Wciśniecie przycisku zwiera na stałe obwód (puszczenie przycisku nie powoduje powrotu do pozycji pierwotnej).

Przykładowe zastosowanie:

• załączenie pojedynczego obwodu oświetleniowego,
• załączenie napięcia na gnieździe zewnętrznym (w ramach wyjaśnień: aplikacja służąca np. do załączenia oświetlenia świątecznego na zewnątrz domu, wewnątrz domu mamy łącznik, który po wciśnięciu podaje napięcie na gniazdo znajdujące się na zewnątrz domu, do którego mamy podłączone oświetlenie świąteczne – brak konieczności wychodzenia na zewnątrz aby włączyć/wyłączyć lampki).

Łącznik podwójny (świecznikowy)

Jak sama nazwa wskazuje za pomocą łącznika świecznikowego możemy załączać dwa niezależne obwody prądowe ( np. w obrębie jednego żyrandola). Tutaj również analogicznie do łącznika pojedynczego puszczenie którekolwiek z przycisków nie powoduje powrotu do pozycji pierwotnej. Zastosowanie łącznika podwójnego również optymalizuje na miejsce/czas montażu – zamiast używać dwóch łączników pojedynczych możemy użyć jednego podwójnego.

Przykładowe zastosowanie:

• załączenie oświetlenia dwustrefowego,
• 1 klawisz załączenie oświetlenia w łazience/2 klawisz załączenie wentylatora.

Łącznik schodowy 

Łącznik schodowy jest to łącznik, który montuje się zawsze w parach. Przełączenie któregokolwiek łącznika z pary powoduje zmianę stanu obwodu na przeciwny (załączony/wyłączony). Występują również jako łączniki schodowe podwójne.

Przykładowe zastosowanie:

• załączanie oświetlenia na schodach (zapalamy światło jednym łącznikiem z pary po wejściu na górę gasimy drugim),
• załączanie oświetlenia na długich korytarzach ( na początku korytarza zapalamy/na końcu gasimy),
• załączanie oświetlenia na szlakach komunikacyjnych (zapalamy światło „przed sobą a gasimy za sobą”).

Łącznik krzyżowy

Łącznik krzyżowy wstawiany pomiędzy dwa skrajne łączniki schodowe. Możemy wstawić jeden lub więcej w zależności od potrzeby. Występują również łączniki krzyżowe podwójne.

Przykładowe zastosowanie:

• rozbudowanie instalacji z użyciem łączników schodowych

Przycisk dzwonkowy

Przycisk dzwonkowy służy do łączenia pojedynczego obwodu, puszczenie przycisku powoduje, że powraca on do pierwotnej pozycji.

Przykładowe zastosowanie:

• jak sama nazwa wskazuje stosujemy go do załączania dzwonków, gongów itp.,
• sterowanie napędami bram garażowych, wejściowych,
• sterowanie systemem instalacji elektrycznych wykonanych przy użyciu przekaźników bistabilnych.

Łącznik żaluzjowy

Łącznik żaluzjowy wyposażony jest w dwa przyciski lub jeden przycisk trójstanowy – pozwala na łączenie w obrębie dwóch oddzielnych obwodów, ale uniemożliwia łączenie ich jednocześnie.

Przykładowe zastosowanie:

• sterowanie podnoszeniem i opuszczaniem żaluzji/rolet

Montaż łącznika  świecznikowego

We wcześniejszych artykułach już opisywałem Wam metody połączeń przewodów w puszkach instalacyjnych. Rysunek nr 17 pokazuje właśnie przewody połączone w obrębie puszki oraz przygotowane do montażu łącznika.

Standardowo zaczynamy od odizolowania końcówek przewodów za pomocą znanego już Wam automatycznego ściągacza izolacji. Kolejną czynnością jest podpięcie pod zaciski sprężynowe naszych odizolowanych przewodów zgodnie ze schematem narysowanym na obudowie łącznika (Rys. 18). Aby to zrobić należy oczywiście wiedzieć wcześniej za co odpowiada każdy z przewodów, tzn. który to zasilanie, a które wychodzą bezpośrednio na obwody oświetleniowe. Pamiętajcie o tym aby po podłączeniu przewodów sprawdzić czy każdy z nich jest prawidłowo zamontowany i czy solidnie się trzyma.

Następnie przechodzimy do kolejnego kroku jakim jest osadzenie łącznika w puszce (Rys. 19). Tutaj również jak w przypadku osadzania gniazdek należy pamiętać aby montując łącznik i trwale go przytwierdzając nie uszkodzić przewodów, które są w puszce.

Po dokręceniu wszystkich śrubek mocujących zarówno tych, które znajdują się w puszce jak i śrubek znajdujących się w samych gniazdku, przystępujemy do montażu finalnego ramki (Rys. 20) oraz przycisków (Rys. 21).

Rys. 19. Montaż łącznika w puszce instalacyjnej

Aby pokazać Wam jeszcze bardziej szczegółowo jak to jest połączone dołączam poniżej schemat połączeniowy łącznika świecznikowego (Rys. 22). Widzimy, że zasilanie jest doprowadzone do puszki kablem 3-żyłowym. Obwód wychodzący jest w tym wypadku poprowadzony kablem 4-żyłowym. W tym konkretnym przypadku mamy do czynienia z zasilaniem żyrandola dwusekcyjnego.

Podsumowanie

Na zakończenie artykułu warto jeszcze przypomnieć, że przez łącznik zawsze przepuszczamy przewód fazowy (choć wydaje się to oczywiste). Dlaczego o tym piszę? Z uwagi na to, iż spotkałem się z takimi sytuacjami gdzie przez łącznik przepuszczany był przewód neutralny. Oczywiście obwód oświetleniowy działał prawidłowo gdyż przerwanie przewodu N również powoduje wyłączenie np. lampy. Chodzi tutaj znowu o aspekt bezpieczeństwa. Gdy będziemy musieli zdemontować lampę, która została połączona w taki sposób, możemy niemile się zaskoczyć. Pomimo tego, że lampa nie świeci to na kostce przyłączeniowej będzie ciągle napięcie i możemy zostać porażeni prądem. Zatem uważajcie, szczególnie w przypadku starych instalacji rodem z PRL.

Artykuł Montaż łącznika świecznikowego pochodzi z serwisu Elektryka Prąd Nie Tyka - instalacje elektryczne w praktyce.